Psychiater Marc Calmeyn (foto), expert van de Hoge Gezondheidsraad, analyseerde in De Standaard een mail van ziekenfonds CM met op het eerste gezicht heuglijk nieuws, maar de motivatie deed hem de wenkbrauwen fronsen. De Belgische Unie van Gezondheidswerkers (BUG) ontmaskert eveneens het mechanisme dat van ziekenfondsen allesbehalve neutrale spelers maakt.

Dokter Calmeyn kreeg deze mail: “Psychologische zorg. Vanaf 2026 krijg je 20 euro per sessie, tot 20 keer per jaar! Voor als het even tegenzit, of gewoon om op adem te komen.”

Vanuit een schijnbaar banaal vertrekpunt promoot CM psychologische begeleiding als laagdrempelige wellness (“voor als het even tegenzit, of gewoon om op adem te komen”). Hoewel de toegankelijkheid van geestelijke gezondheidszorg op zich positief is, leidt dit discours tot een inhoudelijke verschuiving van zorg naar comfortconsumptie. Of, zoals dr. Calmeyn schrijft: “Als het even tegenzit en om op adem te komen, zijn er heel wat andere dingen mogelijk, zoals sporten, mediteren, socializen, geliefden en vrienden opzoeken. Is daarvoor psychologische begeleiding nodig?”

Hij noemt die zienswijze problematisch voor zorgverleners, omdat hun expertise gereduceerd wordt tot ‘mentale fitness’, en voor patiënten, omdat psychische zorg in essentie pas aangewezen is wanneer eigen hulpbronnen tekortschieten. Bovendien creëert zo’n framing risico op overconsumptie in een context met wachtlijsten en schaarse capaciteit. “Een ziekenfonds is er niet om een 'sauna voor welbevinden' te ontwikkelen.”

Geen geïsoleerd fenomeen

De Belgische Unie van Gezondheidswerkers schetst hetzelfde mechanisme dat past in een bredere transformatie van ziekenfondsen: van administratieve intermediairen tot actoren die zorggebruik stimuleren, sturen en commercialiseren. De casus van een denkbeeldige patiënt “Marc” (46) illustreert hoe een patiënt-consument in een logica van aanbevelingen, aanvullende verzekeringen en netwerken van zorgverleners terechtkomt. Wat start bij “vriendelijke” adviezen (aanbevolen opticien, aanvullende tandverzekering, hospitalisatieproducten), sluit uiteindelijk de keuzevrijheid deels in een systeem van commerciële optimalisatie. De patiënt kiest niet langer louter op basis van medische noodzaak, maar binnen een economisch gestuurd ecosysteem.

Weer rijzen vragen over rolzuiverheid, want ziekenfondsen financieren de verplichte zorg niet zelf: ze herverdelen volgens de BUG publieke middelen uit belastingen en sociale bijdragen. Toch bouwen ze met aanvullende verzekeringen, lidgelden en netwerken een parallel marktmodel op, waarbij ze optreden als verzekeraar, investeerder en organisator. Dat versterkt vermenging van verantwoordelijkheden: dezelfde actor beheert publieke middelen, verkoopt private producten, beïnvloedt zorgstromen en bouwt niet-belaste reserves op via hospitalisatieverzekeringen, die dan worden geherinvesteerd in medische centra, apotheken, vastgoed en digitale platformen.

Zelfbehoud en politieke invloed

Voor patiënten en zorgverleners heeft dit concrete gevolgen. Adviserend artsen en administratieve procedures bepalen terugbetalingen en toegang tot medicatie of behandelingen, terwijl derde-betalersvergoedingen en administratie zorgverleners financieel en organisatorisch belasten. Tegelijk claimen ziekenfondsen een maatschappelijk mandaat namens de patiënt, maar opereren ze ook vanuit zelfbehoud en politieke invloed, wat bijdraagt aan polarisatie en wantrouwen binnen de zorg.

De rode lijn doorheen zowel de analyse van dr. Calmeyn als die van de BUG is dus de spanning tussen zorg als professioneel en schaarstegedreven domein versus zorg als consumptiedomein dat gestuurd wordt door actoren met gemengde belangen. Kernvraag:  kan een ziekenfonds neutraal blijven wanneer het tegelijk beheerder van publieke middelen, commerciële verzekeraar, investeerder in zorginfrastructuur en politieke beïnvloeder is, en wat is de impact daarvan op de betekenis van zorg, de beroepsautonomie en de patiënt-artsrelatie?

> Ontwijken ziekenfondsen belastingen? Neen (Onafhankelijke Ziekenfondsen)