Moeten jonge artsen worden gedwongen om te werken waar een tekort heerst, of moeten ze worden overgehaald om zich daar te vestigen? Gezien het tekort dat zich in Europa uitbreidt, kiezen verschillende landen voor dwangmaatregelen. In haar rapport From Mandate to Motivation neemt de European Junior Doctors Association (EJD) een tegengesteld standpunt in: gedwongen plaatsing schaadt juist het behoud van personeel dat het beoogt te bevorderen.
Het rapport bouwt voort op een eerder werk van de EJD, From Tradition to Transition (2022), gewijd aan de crisis in het medisch personeelsbestand. Dat was gebaseerd op een kwalitatief onderzoek: zeventien semi-gestructureerde interviews met vertegenwoordigers van 24 nationale medische verenigingen, gevolgd door een thematische analyse. De meest interessante conclusie was niet de diversiteit van de situaties, maar juist de overeenkomsten. Ondanks zeer uiteenlopende gezondheidszorgstelsels, opleidingsstructuren en beloningssystemen beschreven jonge Europese artsen opvallend vergelijkbare zorgen: werkdruk, gebrek aan erkenning en een verslechtering van het evenwicht tussen werk en privéleven.
Dwang werkt het behoud van personeel tegen
Het rapport van de EJD is, hoewel het al twee jaar oud is, nog steeds zeer leerzaam. Ten eerste omdat het zich richt op een specifiek mechanisme dat bij ons tot discussie heeft geleid: de onvrijwillige toewijzing van arbeidskrachten, een term die alle maatregelen omvat die een arts of student dwingen om op een aangewezen locatie te werken, op straffe van sancties of verlies van bezoldiging. De EJD inventariseert deze maatregelen in elke fase van het traject. Al tijdens de studie stelt Duitsland bepaalde toelatingen afhankelijk van een toezegging om in een onderbezet gebied te gaan werken. Oostenrijk verplicht bepaalde studenten tot stages in regio’s met een tekort aan zorgpersoneel. Tijdens de opleiding worden assistenten ingezet om in de behoeften van perifere ziekenhuizen te voorzien. In Turkije gaat deze praktijk zelfs zo ver dat artsen worden ingezet in oorlogsgebieden. Na de specialisatie verplichten Kroatië, Letland en Slovenië jonge specialisten die met overheidsmiddelen zijn opgeleid, om gedurende een periode van maximaal zes jaar in de publieke sector te werken (in Slovenië kan het niet nakomen van deze verplichting zelfs tot 30.000 euro kosten).
Volgens de EJD werken deze regelingen hun doel tegen. Op ethisch vlak tast het dwingen van een arts om zijn werkplek te kiezen zijn autonomie aan en voedt het wrok en ontevredenheid, ten koste van de kwaliteit van de zorg. Op juridisch vlak wijst de vereniging op de spanningen met de Europese richtlijnen inzake beroepskwalificaties en vrij verkeer, en herinnert zij eraan dat bepaalde maatregelen onder de definitie van dwangarbeid van de Internationale Arbeidsorganisatie zouden kunnen vallen. Bovenal zijn de wetenschappelijke literatuur en de feedback van nationale verenigingen het erover eens: gedwongen toewijzing vermindert de tevredenheid op het werk en versnelt het opzeggen van banen, waardoor het tekort dat ermee moest worden verholpen, juist wordt verergerd.
Motiveren in plaats van sanctioneren
Tegenover dwang stelt de EJD een scala aan "goede praktijken" die gebaseerd zijn op stimulering. Op het gebied van opleidingen leiden gerichte beurzen en gestructureerde opleidingsprogramma’s in Ierland, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk studenten naar regio’s met een tekort aan personeel, zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit van de opleiding. Tijdens de specialisatie noemt het rapport de premies en hogere salarissen die worden aangeboden in gebieden met een tekort aan personeel (Tsjechië, Finland, Letland), goed begeleide stages op het platteland (Estland, Hongarije, Portugal), betere arbeidscontracten (Spanje) of zelfs de vrije keuze van het ziekenhuis (Litouwen). De rode draad is consistent: regio’s aantrekkelijk maken in plaats van ze als 'straf' te beschouwen.
Hoe zit het met België?
België wordt niet genoemd — het heeft geen zetel in de EJD, bij gebrek aan federale vertegenwoordiging van jonge artsen. Het land heeft tot nu toe de voorkeur gegeven aan stimulansen boven dwang: opvangcentra om stagiairs in de huisartsgeneeskunde naar de provincie Luxemburg te lokken (met de UNamur als pionier), een hervorming van de stages in de huisartsgeneeskunde die bedoeld is om assistenten naar plattelandsgebieden te trekken, of vestigingspremies.
Dr. Pierre Maldague, afgevaardigde van de ABSyM-BVAS en de FMS bij talrijke Europese instanties, is eveneens van mening dat "dwingende maatregelen gedoemd zijn te mislukken. Overal waar ze zijn toegepast, hebben ze geleid tot stakingen, het wantrouwen jegens de overheid vergroot en de uittocht naar andere landen verergerd".
Meer in het algemeen is dr. Maldague van mening dat "de problematiek van medische woestijnen complex is. Op medisch vlak hebben deze woestijnen twee belangrijke oorzaken: enerzijds de sluiting van kleine ziekenhuisinstellingen om financiële redenen en vanwege de kwaliteit van de zorg (wat nog moet worden aangetoond) en, anderzijds, het relatieve tekort aan artsen en het feit dat zij zich steeds minder vaak in plattelandsgebieden vestigen."
Gezien deze constatering roept Pierre Maldague op tot een ommekeer. "Het is dringend noodzakelijk om op menselijk, administratief en financieel vlak in de geneeskunde te investeren als we oplossingen willen vinden voor deze medische woestijnen die de gezondheid en de grondrechten aantasten", pleit hij, waarbij hij zijn bezorgdheid uitspreekt over een uitvalpercentage van 5 tot 10% in het beroep in Frankrijk. Ten slotte herinnert hij eraan waaraan artsen volgens hem van nature gehecht blijven: "hun vrije wil en hun vrijheid, zoals dat overigens gedeeltelijk ook in de beroepscode is vastgelegd." Zijn overtuiging komt tot uiting in één zin: "Investeren in de geneeskunde is investeren in de toekomst."
