©  Foto Bart Van Gansen

De eerste Europese cijfers over de hittegolf van juni en juli tonen dat België met een oversterfte van 48 procent het zwaarst getroffen werd van de buurlanden. Toch zijn die cijfers niet zomaar vergelijkbaar met die van andere landen, zegt Vlaams klimaatarts Jules Vertriest. In een gesprek met Medi-Sfeer en De Specialist legt hij uit waarom de crisisaanpak beter moet en waarom actieve koeling levens kan redden.

Tijdens de eerste hittegolf van deze zomer, tussen 18 juni en 3 juli, overleden in België meer dan 2.000 mensen meer dan normaal verwacht mocht worden. Daarmee was het de dodelijkste hittegolf in de recente Belgische geschiedenis. Volgens Vertriest vragen die cijfers nuance, maar tonen ze tegelijk aan dat extreme hitte een steeds grotere uitdaging vormt voor het gezondheidsbeleid.

België registreerde tijdens de recente hittegolf meer dan 2.000 extra overlijdens, een van de hoogste cijfers in Europa. Waarom werd ons land zo zwaar getroffen?

Jules Vertriest: “Die cijfers vragen enige nuance. Niet alle Europese landen berekenen hittegerelateerde oversterfte op dezelfde manier. In Frankrijk en Zwitserland wordt bijvoorbeeld standaard gecorrigeerd voor een deel van de hittemortaliteit. In België schrijven we alle sterfte boven het verwachte niveau toe aan de hitte, waardoor onze cijfers automatisch hoger uitvallen.

Tegelijk was deze hittegolf uitzonderlijk. De combinatie van een hoge luchtvochtigheid, ongewoon warme nachten en nauwelijks wind maakte dat dit geen gewone hitteperiode was. De omvang van de oversterfte was bijzonder groot en moet ons aanzetten om ons sneller aan te passen aan een klimaat waarin extreme hitte vaker voorkomt.” 

Huisarts Gijs Van Pottelbergh (Domus Medica) noemde het Belgische hittebeleid een gemiste kans. Hij sprak van een gebrek aan regie en zei dat aanbevelingen over koelteplekken niet verder kwamen dan een nieuwsbrief. Is die kritiek terecht?

JV: “Ik deel zijn stelling niet dat het advies over koelteplekken beperkt bleef tot een nieuwsbrief. Via de campagne Warme Dagen werden kwaliteitscriteria en praktijkvoorbeelden gepubliceerd. Op verschillende plaatsen in Vlaanderen bestaan vandaag al goed werkende koelteplekken.

Waar ik hem wél in volg, is dat de crisisfase beter georganiseerd kan worden. Wanneer extreme hitte toeslaat, is er nood aan meer regie. Daarom bekijken we samen met Binnenlands Bestuur hoe gemeentelijke vrijwilligerskorpsen en het Rode Kruis sneller kunnen worden ingezet om kwetsbare mensen te helpen. Elk jaar passen we het warmteplan bovendien aan op basis van de lessen die we uit de voorbije zomer trekken.”

Als klimaatarts adviseert u de overheid al jaren. Als u vandaag één les uit deze hittegolf moet trekken, waar moet het beleid dan het snelst verbeteren?

JV: “De Wereldgezondheidsorganisatie benadrukt terecht dat gezondheid in alle beleidsdomeinen moet worden meegenomen. Op dat vlak zie ik wel degelijk vooruitgang. Vanuit het klimaatgezondheidsplan ondersteunen we andere beleidsdomeinen met data, monitoring en wetenschappelijke inzichten.

Daarnaast moeten we blijven investeren in klimaatadaptatie. Initiatieven zoals de Blue Deal, die inzet op water en klimaatadaptatie, en de 3+30+300-groenregel, die meer bomen en groen in de leefomgeving stimuleert, zorgen voor verkoeling, zeker in stedelijke hitte-eilanden. Ook lokale vrijwilligersnetwerken kunnen tijdens hittegolven een belangrijke rol spelen bij de bescherming van kwetsbare mensen. Er gebeurt al veel, maar klimaatadaptatie is een proces van lange adem. We moeten het tempo verder verhogen.”

Wordt 2026 voor België wat 2003 voor Europa was: een hittegolf die het beleid definitief verandert?

JV: “2003 was inderdaad een kantelpunt, niet alleen in Europa maar ook in Vlaanderen. Ik verwacht dat 2026 opnieuw zo'n jaar zal zijn. Achter de schermen worden nu al lessen getrokken uit deze hittegolf. De oversterftecijfers tonen hoe ernstig de situatie was, maar de volledige impact zullen we pas later kennen. Hitte is niet voor niets een 'silent killer': de gevolgen zijn veel minder zichtbaar dan bij bijvoorbeeld overstromingen.

We zijn volop bezig ons aan te passen aan een nieuw klimaat. Niet alleen de extreme pieken worden heviger, ook de gemiddelde temperaturen stijgen. Deze zomer heeft nogmaals duidelijk gemaakt dat we extra aandacht moeten besteden aan die extreme hittepieken.”

Tijdens de recente hittegolf laaide het debat over airconditioning opnieuw op. Sommigen zien airco nog altijd vooral als een klimaat- en energieprobleem. Is uw standpunt over airco’s gewijzigd? 

JV: “Zeker niet. Actieve koeling is al jaren een onderdeel van het beleid dat wij aanbevelen. Airco redt levens, maar het moet wel deel uitmaken van een doordachte strategie. Net zoals je een patiënt met overgewicht niet meteen een gastric bypass geeft zonder eerst andere behandelingen te bekijken, probeer je bij hitte eerst de warmtelast zoveel mogelijk te beperken.

Dat betekent: zonwering, een goed geïsoleerde gebouwschil, ventilatie en voldoende vergroening. Pas daarna bekijk je hoeveel warmte nog actief moet worden afgevoerd. Daarom spreken wij liever over actieve koeling dan uitsluitend over airconditioning. Daaronder vallen ook warmtepompen die kunnen koelen en andere technieken. De discussie mag dus niet gaan over 'airco ja of nee', maar over de juiste combinatie van maatregelen. Actieve koeling is een essentieel onderdeel van de bescherming van kwetsbare mensen.”

Europa telt minder dan 10 procent van de wereldbevolking, maar meer dan een derde van alle hittedoden. Heeft Europa de gezondheidsrisico's van hitte jarenlang onderschat?

JV: “We zijn deze hitte eenvoudigweg niet gewoon. Omgaan met extreme warmte zit nog onvoldoende in onze cultuur. Je ziet nog altijd sportwedstrijden of zware fysieke inspanningen plaatsvinden op de warmste uren van de dag.

Ook onze gebouwen spelen een rol. Ze zijn ontworpen om warmte binnen te houden tijdens de winter, niet om ze buiten te houden tijdens steeds warmere zomers. Vlaanderen is bovendien sterk verstedelijkt, waardoor hitte-eilanden sneller ontstaan. Daarom moeten we tegelijk investeren in vergroening, een andere ruimtelijke inrichting en maatregelen die gebouwen koeler houden. Actieve koeling hoort daar zeker bij, maar als onderdeel van een bredere aanpak. Er bestaat geen wonderoplossing. We zullen verschillende maatregelen moeten combineren, afhankelijk van de situatie.”

Moeten woonzorgcentra en ziekenhuizen vandaag sneller investeren in airco, of ligt de prioriteit elders?

JV: “We moeten een onderscheid maken tussen nieuwe en bestaande zorggebouwen. Voor nieuwe infrastructuur die via VIPA wordt gesubsidieerd, gelden al jaren kwaliteitsnormen voor zomercomfort. Zonwering is daar intussen een basisvereiste en ook actieve koeling kan worden gesubsidieerd wanneer dat nodig is.

De grootste uitdaging ligt bij het bestaande patrimonium, dat gebouwd werd voor een ander klimaat. Daarom heeft het Departement Zorg de voorbije jaren sterk ingezet op gratis zomercomfortaudits. Op basis van die aanbevelingen konden zorgvoorzieningen investeren in maatregelen die ook financieel werden ondersteund, waaronder actieve koeling.

Tegelijk mogen we ons niet blindstaren op airconditioning alleen. Een duurzame aanpak begint met het beperken van de opwarming van gebouwen en hun omgeving, bijvoorbeeld via ontharding, vergroening, zonwering, performante gebouwschillen en doordachte ventilatie. Wanneer dat onvoldoende is, speelt actieve koeling een belangrijke aanvullende rol, zeker voor kwetsbare bewoners en patiënten.

De vraag is dus niet óf we moeten koelen, maar hoe we dat verstandig en toekomstgericht doen. Door eerst de warmtelast te beperken, creëren we een gezond binnenklimaat met een lager energieverbruik én maken we onze zorginfrastructuur beter bestand tegen toekomstige hittegolven.”

Lees ook:

>  Huisarts Gijs van Pottelbergh haalt vernietigend uit naar hittebeleid: "Getreuzel kost mensenlevens"

> Vlaamse klimaatarts Jules Vertriest: “Klimaatgeneeskunde is helemaal niet woke"