Traumachirurg en hoogleraar musculoskeletale traumachirurgie Universiteit Utrecht Stefaan Nijs (1) beklemtoont in een opiniestuk in De Standaard het cruciale belang van het dragen van een fietshelm, vooral vanuit medisch en maatschappelijk perspectief. Hij reageert op de stelling dat een helmplicht het fietsgebruik zou ontmoedigen, zoals geopperd in een podcast van diezelfde krant, en weerlegt die op basis van wetenschappelijke inzichten en internationale data.

Hoewel het risico op fietsongevallen per individu daalt, blijft het absolute aantal slachtoffers met ernstig hoofdletsel zorgwekkend. In 2022 was de helft van de ernstig gewonden in Belgische ziekenhuizen een fietser, waarbij het hoofd in 42% van de gevallen het meest getroffen was. Opvallend is dat meer dan 60% van deze letsels niet het gevolg zijn van een aanrijding met een gemotoriseerd voertuig, wat het belang van individuele bescherming onderstreept.

Holistisch fietsveiligheidsbeleid

Nijs erkent dat een helm geen wondermiddel is en dat preventie breder moet worden aangepakt: infrastructuur, gedrag en regelgeving zijn complementaire factoren. Hij wijst op het contrast tussen de veilige fietspaden in Nederland en de gevaarlijke ‘moordstrookjes’ in België, en pleit voor een holistisch fietsveiligheidsbeleid waarin de helm een essentieel puzzelstuk vormt.

Wetenschappelijke literatuur ondersteunt deze visie. Een studie in Scientific Reports toont aan dat het dragen van een fietshelm het risico op hoofdletsel met gemiddeld 60% verlaagt, en het risico op ernstig hersenletsel en overlijden door hersentrauma respectievelijk met 70% en 65%. Gezien het beperkte herstelvermogen van het volwassen brein en de maatschappelijke impact van hersenletsel, is preventie via helmdracht medisch en ethisch verdedigbaar.

Daling fietsgebruik?

De bezorgdheid dat helmplicht het fietsgebruik zou doen dalen, wordt genuanceerd. De daling in Denemarken blijkt eerder socio-economisch bepaald dan gelinkt aan helmgebruik. In steden als Kopenhagen stijgt het aantal fietsers juist, parallel aan een sterke toename in helmdracht. Ook internationaal onderzoek, zoals dat van Jake Olivier, toont aan dat een eventuele daling in fietsgebruik door helmplicht slechts tijdelijk is.

Een ander misverstand betreft de beschermingscapaciteit van helmen bij hogere snelheden. Hoewel Europese testprotocollen uitgaan van 20 km/u, blijkt uit biomechanisch onderzoek dat helmen ook bij hogere snelheden significant beschermen tegen ernstig hersenletsel en schedelbreuken. Zelfs profwielrenners vertrouwen op helmen die volgens dezelfde normen zijn getest.

Tot slot stelt Prof. Nijs dat een helmplicht niet noodzakelijk is om gedragsverandering te bewerkstelligen. In Noorwegen draagt 80% van de fietsers een helm zonder wettelijke verplichting. Gemeenschapsattitudes en objectieve informatie blijken doorslaggevend. Daarom roept hij artsen en beleidsmakers op om helmdracht actief te promoten als onderdeel van een breder preventiebeleid. Deze oproep wordt ondersteund door vier artsenverenigingen en specialisten uit achttien ziekenhuizen.

Voor artsen is dit een duidelijke uitnodiging om hun stem te laten horen in het publieke debat over verkeersveiligheid, en om het dragen van een fietshelm niet alleen medisch te onderbouwen, maar ook maatschappelijk te normaliseren.

(1)   Stefaan Nijs is ook voorzitter van het wetenschappelijk comité Vias Institute