Vooral de medische en geestelijke gezondheidszorg in de Belgische gevangenissen laat te wensen over. Dat blijkt donderdag uit de jaarverslagen van de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen (CTRG). "In de vrije samenleving is het al moeilijk om een arts of tandarts te vinden, in de gevangenis zijn die problemen nog veel en veel groter", stelt Pieter Houbey, ondervoorzitter van de CTRG. "Hoewel we oplossingen zien en voorstellen, is het soms een situatie om moedeloos van te worden."

Elke gevangenis en detentie-instelling in België heeft zijn eigen toezichtscommissie. Zij waken over de situatie in de gevangenissen en bezoeken de instellingen wekelijks. Ook dit jaar schetsen de commissies een schrijnend beeld van de leefomstandigheden in de Belgische gevangenissen. De grondslapers, het personeelstekort, de maaltijden die niet voldoende voedend zijn, het zijn gekende problemen. Wat dit jaar echter in bijna alle rapporten naar voren komt, zijn de gebrekkige voorzieningen voor medische en geestelijke gezondheidszorg. 
Eenpersoonscellen moeten worden omgebouwd tot duocellen, er is geen privacy of leefruimte, matrassen en kledij raken op, we horen over de maaltijden die kleiner worden of niet voldoende voedingsstoffen bevatten, zo waarschuwt CTRG. "Al die zaken wegen op de gedetineerden. Een goede maaltijd kan hun dag bijvoorbeeld maken of kraken", stelt Houbey. "Er zijn heel veel lovenswaardige initiatieven van het personeel en de directies om de situatie te verbeteren, maar ook zij blijven botsen op de randen van het systeem."
Zo spreekt men in de gevangenis van Hasselt over een tekort aan tandartsen. "Schrijnende verhalen van een tiental personen zonder tanden die niet meer fatsoenlijk kunnen eten; personen die enorm veel tandpijn hebben, maar door hun verslavingsgevoeligheid liever geen pijnstillers nemen", aldus het rapport. Ook in de gevangenis van Haren staat slechts een tandarts in voor ruim 1.300 gedetineerden. Wat artsen betreft kunnen de meeste gevangenissen hun gedetineerden niet garanderen dat er elke dag een arts aanwezig is, wat wettelijk wel verwacht wordt. Gevangenissen die wel een vast artsen- of psychologenteam hebben, zien hun medisch personeel vaak snel vertrekken. 
Hoewel de gevangenis van Haren de eerste instelling is die werkt met eerstelijnspsychologen, laat ook de geestelijke gezondheidszorg in het gevangeniswezen te wensen over. Er zitten enorm veel geïnterneerden, die ontoerekeningsvatbaar verklaard werden door de rechter, in reguliere gevangenissen. Ook dat is volgens Houbey nefast voor het mentaal welzijn. Door de overbevolking en het personeelstekort kan het medisch personeel enkel reageren op de meest urgente zaken, klinkt het. Vaak staan er slechts twee deeltijdse therapeuten in voor een tweehonderdtal bewoners, onder wie ook heel wat geïnterneerden die specifieke zorgnoden hebben. 
Houbey ziet wel enkele mogelijke oplossingen. Zo is er volgens hem allereerst politieke moed nodig om de overbevolking grondig aan te pakken. Wat de CTRG bijvoorbeeld aanraadt, is dat de politieke bevoegdheid voor penitentiaire gezondheidszorg wordt overgeheveld van Justitie naar Volksgezondheid. Verder is er ook nood aan een reïntegratiegericht beleid, zowel in de gevangenis als daarbuiten. "Door in te zetten op mentaal welzijn in de samenleving en in de gevangenis, kunnen veel feiten voorkomen worden. Dat is van groot maatschappelijk belang, want bijna alle gedetineerden komen ooit vrij", stelt Houbey.
Tot slot is er volgens de ondervoorzitter ook "een beetje maatschappelijke moed nodig" en moet het discours rond gevangenisstraffen keren. Er is, aldus Houbey, een tendens in de samenleving waar de bevolking te snel een gevangenisstraf verwacht voor bepaalde feiten. "We willen hoge straffen omdat we denken dat die werken, maar uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat dat achterhaalde ideeën zijn, want bij een alternatieve straf is het risico op recidive beduidend lager", verduidelijkt hij. "In elk geval moet er nu iets gebeuren, het is vijf na twaalf", besluit Houbey.