De getuigenis van Siska De Ruysscher in De Afspraak – op 2 november 2025 overleden door euthanasie wegens ondraaglijk psychisch lijden – raakte velen. Voor wie dagelijks ernstig psychisch lijden ziet, was haar verhaal vooral herkenbaar: geen plotse wanhoop, maar jarenlange stagnatie binnen een systeem dat precies deze patiënten niet tijdig opvangt of adequaat kan begeleiden.

Verzoeken tot euthanasie bij psychisch lijden komen in België opvallend vaak van mensen met therapieresistente depressie, persoonlijkheidsstoornissen of laattijdig gediagnosticeerd autisme. Net deze complexe aandoeningen vergen langdurige, multidisciplinaire zorg — precies waar het structurele vacuüm zich bevindt. Vlaanderen telt 20 erkende CGG’s voor 6,7 miljoen inwoners, terwijl 1 op 3 Belgen ooit een psychische stoornis ontwikkelt en 1 op 7 nu met een psychiatrische stoornis leeft. Wachttijden van één tot twee jaar zijn de norm, met bewezen gevolgen: elke maand doorgebracht op een wachtlijst voor tweedelijns-GGZ verlaagt de kans op werkhervatting met 2%. Het Health System Performance Assessment 2024 toont bovendien aan dat buiten de Vlaamse CGG’s in België geen wachttijdgegevens beschikbaar zijn, waardoor lokaal beleid blind blijft. De rest van de tweedelijn – zowel intra- als extramuraal – is versnipperd en ondergefinancierd. Zo ontstaat een landschap waarin uitzichtloosheid geen symptoom van de stoornis is, maar van het systeem.

Een misleidend politiek narratief

De eerstelijnspsychologische functie (ELP) wordt politiek voorgesteld als dé oplossing voor de post-COVID GGZ-crisis. Voor lichte tot matig-complexe klachten is de ELP waardevol, maar voor ernstige stoornissen volstaat ze niet: Volgens de Public Mental Health Monitor blijven patiënten met psychose, bipolaire stoornissen of verslaving te lang in eerstelijnstrajecten zonder toegang tot de gesatureerde tweedelijn. Overstroom naar spoeddiensten of diensten langdurige opname blijven dan het enige alternatief, bij klachten in een vergevorderd en gechronificeerd stadium.

In het ELP-kader ontbreekt bovendien een kwaliteitskader voor complexe psychopathologie. Een psychotherapieopleiding is geen voorwaarde; er is geen medisch evaluatiemoment na tien sessies; en de nomenclatuur maakt nauwelijks onderscheid tussen opvoedkundige begeleiding, psychotherapie en psychiatrische behandeling. De gevolgen zijn naast kwaliteitsverlies ook verwarring voor de patiënt. Toch blijft ELP politiek het paradepaard, zonder onderscheid naar ernst of erkenning van de noodzakelijke rol van ambulante psychiaters - binnen een land met een van de grootste EU-kloven tussen ambulant en residentieel aanbod vertoont - zonder afbreuk te doen aan de enorme dagelijkse inzet van de teams binnen de zwaar overvraagde High-Intensive Care-units.

Wat de wetenschap duidelijk maakt

Bij persoonlijkheidsstoornissen en complex trauma is langdurige psychotherapie de standaard. Richtlijnen van NICE, NVvP/NIP en ISTSS (International Society for Traumatic Stress Studies) adviseren trajecten van 12 tot 36 maanden. Effectieve methodes zoals DBT (Dialectical Behavior Therapy), schematherapie en TFP (Transference-Focused Psychotherapie) zijn relationeel, zwaar en intensief. Korte interventies volstaan niet, soms is levenslange opvolging noodzakelijk. België beschikt echter niet over een structureel aanbod waarin deze zorgvormen duurzaam kunnen plaatsvinden.

Ook de rol van de psychiater wordt te vaak geminimaliseerd, terwijl juist diens expertise essentieel is voor diagnostiek, risicobeheer, complexe psychofarmacologie en coördinatie. Internationale modellen zoals collaborative care tonen dat geïntegreerde samenwerking mét psychiaters betere uitkomsten geeft. Het Belgische beleid en politiek ontkent door omissie structureel het nut van deze samenwerking.

Wat nu nodig is

De oplossing ligt in regionale ambulante GGZ-netwerken waarin extramurale en intramurale tweedelijnsactoren samenwerken: gespecialiseerde psychotherapeuten (bij onze noorderburen “GGZ-psychologen” versus “basispsychologen” met duidelijke exclusiecriteria zoals psychose), zelfstandig gevestigde psychiaters in solo- en groepspraktijk, CGG’s en ziekenhuispoli’s. Hun beschikbaarheden en wachttijden moeten publiek zichtbaar zijn, zoals binnen de ELP. 

Huisartsen kunnen een poortwachtersrol opnemen door na tien sessies opschaling te signaleren. Dit biedt ruimte voor objectieve screening van ernst en voor medische evaluatie van mogelijke somatische oorzaken, zoals schildklierdisfuncties of alcoholgerelateerde orgaanschade.

Een recente Nederlandse studie toont dat één maand kortere GGZ-wachttijden meer dan 300 miljoen euro oplevert door snellere werkhervatting. In België is één derde van de langdurige arbeidsongeschiktheid psychisch van oorsprong, goed voor 2 miljard € per jaar. Een herwaardering van de ondergefinancierde ambulante tweedelijn is dus geen kostenpost, maar een economische noodzaak. Deze organisatievorm bestaat al in verschillende buurlanden en sluit aan bij WHO- en EU-aanbevelingen, waarom niet in België?

Morele plicht

Siska’s dood is geen individueel falen, maar een alarmsignaal. België behoort tot het kleine handvol landen dat euthanasie bij psychisch lijden toelaat, wat een uitzonderlijk hoge lat legt voor de kwaliteit en toegankelijkheid van zorg. In zo’n context volstaat het niet om enkel de eerstelijn uit te bouwen. Een stevige tweede lijn – die momenteel leegbloedt – met duidelijke gespecialiseerde trajecten en structurele samenwerking tussen ambulante gespecialiseerde psychotherapeuten en psychiaters zijn een essentiële versterking, geen vijand. 

Aan de beleidsmakers

Dit is een oproep aan de beleidsmakers om tijdens deze GGZ-hervormingsstorm hun verantwoordelijkheid te nemen en gewetensvol te handelen ongeacht politieke achtergrond, discipline, behandelsetting of machtspositie. We zijn nu op een punt gekomen dat bij een jongvolwassene na een wachtperiode van 30 dagen euthanasie voor ondraaglijk psychisch lijden worden uitgevoerd, terwijl een minimaal kader voor complexe, langdurige ambulante geestelijke gezondheidzorg in België volledig ontbreekt.