De geplande ziekenhuishervorming zet vol in op concentratie van zorg als motor voor kwaliteit. Dat uitgangspunt wordt breed gedeeld door beleidsmakers, ziekenhuizen en zorgverleners. Maar de keerzijde van die schaalvergroting blijft opvallend onderbelicht. Net daar ligt nochtans de vraag die er echt toe doet: wie garandeert de continuïteit van zorg, dag en nacht?

De hervorming vertrekt vanuit een logisch principe: meer volume leidt tot meer expertise en betere uitkomsten. Dat wordt gesuggereerd door tal van rapporten over concentratie van oncologische zorg, zeldzame aandoeningen en complexe ingrepen.

Maar zoals in elke medische praktijk is er ook hier een keerzijde. In de kliniek is het ondenkbaar om een behandeling te beschrijven zonder complicaties. In het beleid ontbreekt dat hoofdstuk bijna volledig. Die blinde vlek is problematisch.

Wie bewaakt de continuïteit?

De realiteit in ziekenhuizen is de voorbije decennia ingrijpend veranderd. Waar artsen vroeger vaak dicht bij het ziekenhuis woonden en breed inzetbaar waren, is dat vandaag anders. Superspecialisatie is de norm, en artsen wonen niet noodzakelijk in de buurt. Wachtdiensten blijven bestaan, maar fysieke aanwezigheid buiten de kantooruren is minder vanzelfsprekend geworden.

Dat heeft meerdere oorzaken. Patiënten die ’s nachts in het ziekenhuis verblijven, zijn gemiddeld ouder en complexer. Tegelijk zijn artsen vaak gespecialiseerd in een zeer afgebakend domein. Wie zich toelegt op abdominale chirurgie, zal minder snel cardiochirurgische problemen behandelen. Een expert in gynaecologische echografie is niet automatisch de juiste persoon bij een acute postpartum bloeding. De breed inzetbare generalist verdwijnt.

Daarnaast verschuift een groeiend deel van het werk naar de achtergrond. Veel ziekenhuisartsen werken thuis verder: dossiers voorbereiden, verslagen schrijven, overleg voeren. Dat telt zelden mee als werktijd, maar verhoogt wel de werkdruk. Het gevolg is dat fysieke aanwezigheid buiten de uren vaker plaatsmaakt voor telefonisch advies.

Ook de organisatie van ziekenhuizen speelt een rol. Fusies en netwerken leiden tot spreiding over meerdere campussen. Artsen bouwen hun expertise op één locatie uit. Verwachten dat zij op een andere campus plots een volledig spectrum aan pathologie beheersen, is weinig realistisch. Tegelijk leggen erkenningen, zoals die voor traumacentra, zware permanentieverplichtingen op die moeilijk te rijmen zijn met die versnippering.

Topzorg, maar wie doet de rest?

De doorgedreven subspecialisatie heeft de kwaliteit binnen niches verhoogd, maar botst op haar grenzen. Artsen zijn minder inzetbaar buiten hun domein, terwijl patiënten net complexer worden. Problemen op zaal laten zich zelden netjes binnen één discipline plaatsen.

Tegelijk zijn aparte wachtdiensten per subspecialisme voor de meeste ziekenhuizen onhaalbaar. Vaak wordt de eerste lijn in de wachtdienst ingevuld door artsen in opleiding. Zij dragen een grote verantwoordelijkheid, maar beschikken niet altijd over de ervaring om complexe situaties zelfstandig te beoordelen.

De vraag dringt zich op wie in de toekomst nog de brede kennis van algemene heelkunde of interne geneeskunde zal opnemen. Net die profielen zijn cruciaal zijn voor patiënten die niet in één vakje passen.

Grote structuren, beperkte haalbaarheid

Netwerken en fusies creëren grotere ziekenhuisstructuren, vaak gespreid over meerdere campussen. Dat initiatief komt niet altijd vanuit de werkvloer.

Artsen bouwen hun expertise op binnen één omgeving. Verwachten dat ze die zonder meer toepassen op andere campussen, zeker bij invasieve handelingen, is weinig realistisch. Tegelijk leggen erkenningen zoals traumacentra zware permanentieverplichtingen op die moeilijk te rijmen zijn met die versnippering.

Regels rond arbeidstijd en rust zijn noodzakelijk, maar beperken de inzetbaarheid. De tijd van “altijd komen” is voorbij. Dat is geen kwestie van mentaliteit, maar van hoe het systeem georganiseerd is. Ook de verpleegkundige bezetting wordt onderschat. Wachtdiensten draaien op samenwerking en vertrouwen. Tekorten bij verpleegkundigen zijn even bepalend als tekorten aan artsen.

Daarbovenop kampen sommige disciplines met een structureel probleem. Ze zijn moeilijk leefbaar zonder een extramurale praktijk. In onder meer de kindergeneeskunde is die druk al langer zichtbaar. Concentratie van zorg zal dat niet oplossen zonder betere arbeidsvoorwaarden en financiering.

Samenwerken of vastlopen

Voorstellen zoals verplichte permanentie voor tal van specialismen lijken logisch. Maar verplichting zonder aantrekkelijkheid werkt niet. Ziekenhuizen moeten werkplekken blijven waar artsen willen werken, met ruimte voor autonomie. Een louter hiërarchische aanpak dreigt artsen net weg te duwen.

Permanentie is bovendien meer dan “iemand van wacht”. De vraag is of de juiste expertise tijdig aan het bed staat. Eén arts kan onmogelijk alle acute situaties beheersen. Aanwezigheid zonder de juiste competentie is geen oplossing.

In sommige domeinen, zoals interventionele radiologie of cardiologie, werkt het wel: gespecialiseerde teams, duidelijke protocollen en permanente beschikbaarheid van expertise. De uitdaging is om die logica breder toe te passen.

De ziekenhuismuren zijn te klein

Samenwerking stopt vandaag te vaak aan de ziekenhuisgrenzen. Voor sterk gespecialiseerde zorg is dat moeilijk verdedigbaar. Expertise zit verspreid en moet ook zo ingezet worden. Het vasthouden aan het ziekenhuis als gesloten systeem dreigt capaciteit te blokkeren in plaats van ze te benutten.

Wat absoluut vermeden moet worden, is dat intensieve zorgen en spoeddiensten structureel de gaten opvangen van falende wachtdiensten. Dat is geen duurzame oplossing.

De toekomst van ziekenhuiswachtdiensten roept fundamentele vragen op. Wie zal nog de brede kennis hebben van algemene heelkunde of interne geneeskunde? En hoe organiseer je zorg voor patiënten die niet binnen één subdiscipline passen? Zonder afstemming met die realiteit dreigen hervormingen meer problemen te creëren dan op te lossen. Sancties of extra controle bieden daarop geen antwoord.

De kernvraag

De kernvraag blijft: hoe garanderen we dat patiënten op elk moment toegang hebben tot de juiste medische expertise aan het bed? Zolang die vraag niet centraal staat, mist de hervorming haar doel.

Wat nodig is, is een geïntegreerde aanpak: betere omkadering van wachtdiensten, correcte verloning, samenwerking over ziekenhuizen heen, helder zicht op beschikbare expertise en blijvende training in basiscompetenties.

Misschien is het tijd om dit niet langer fragmentarisch aan te pakken, maar via een brede werkgroep met alle betrokkenen. Alleen met een realistische blik op de praktijk kan een werkbaar model ontstaan. Voor artsen, maar vooral voor patiënten.